ผู้เขียนไม่พบคู่สมรสในรายชื่อบุคคลที่ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ห้ามเป็นพยานพินัยกรรม แต่คู่สมรสที่ลงชื่อเป็นพยานจะรับทรัพย์ตามพินัยกรรมฉบับนั้นไม่ได้ ตัวบทเขียนว่าพยานในพินัยกรรมจะเป็นผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมนั้นไม่ได้ และให้ใช้ข้อเดียวกันกับคู่สมรสของพยานด้วย ถ้าพินัยกรรมยกทรัพย์ให้คู่สมรส ผู้เขียนจึงแนะนำให้เลือกพยานที่ไม่ได้รับทรัพย์ และคู่สมรสของพยานก็ไม่ได้รับทรัพย์ด้วย

บทความนี้เล่าตามตัวบทที่ผู้เขียนเปิดอ่าน ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมายของกรณีใดกรณีหนึ่ง

ตัวบทเรื่องพยานพินัยกรรมเขียนไว้อย่างไร

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ฉบับรวบรวมที่เผยแพร่บนเว็บของวุฒิสภา เขียนว่าคนเขียนพินัยกรรมหรือพยานในพินัยกรรมจะเป็นผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมนั้นไม่ได้ และให้ใช้ข้อเดียวกันกับคู่สมรสของคนเขียนพินัยกรรมหรือของพยานด้วย คำว่าคนเขียนในที่นี้ ตัวบทอีกข้อใช้กับคนอื่นนอกจากผู้ทำพินัยกรรมที่เขียนข้อความของพินัยกรรม โดยให้คนนั้นลงชื่อและระบุว่าเป็นคนเขียน ผู้เขียนจึงอ่านว่าข้อนี้ไม่ได้ห้ามผู้ทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้คู่สมรสของตัวเอง

ตัวบทในเรื่องพินัยกรรมยังเขียนว่า พินัยกรรมหรือข้อกำหนดพินัยกรรม (ข้อที่กำหนดไว้ในพินัยกรรม) ที่ทำขึ้นขัดกับข้อนี้ย่อมเป็นโมฆะ คือเสียเปล่า ผู้เขียนไม่พบในข้อนั้นว่าแยกให้ชัดว่ากรณีไหนโมฆะทั้งฉบับ และกรณีไหนโมฆะเฉพาะข้อที่ยกทรัพย์ให้พยาน คนที่ทำพินัยกรรมไปแล้วแบบนี้จึงควรถามผู้ให้คำปรึกษากฎหมาย

ฉบับรวบรวมนี้อ้างฉบับแก้ไขล่าสุดถึงปี 2551 ผู้เขียนเทียบเพิ่มได้เฉพาะกับกฎหมายสมรสเท่าเทียม ซึ่งประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 24 กันยายน 2567 กฎหมายนี้แก้เรื่องมรดกไว้บางข้อ แต่ผู้เขียนไม่พบว่าแก้ข้อพยานในพินัยกรรมหรือแบบของพินัยกรรม ก่อนลงชื่อในพินัยกรรมจริง ให้ถามผู้ให้คำปรึกษาว่าข้อนี้มีการแก้หลังจากนั้นหรือไม่

ข้อพยานใช้กับคู่ที่จดทะเบียนตามกฎหมายสมรสเท่าเทียมด้วยไหม

หน้าข่าวของกรมประชาสัมพันธ์ ลงวันที่ 18 มกราคม 2568 เล่าว่ากฎหมายสมรสเท่าเทียมมีผลใช้บังคับ 23 มกราคม 2568 เพื่อให้บุคคลสองคนไม่ว่าจะเพศใดหมั้นและสมรสกันได้ และสถานะหลังจดทะเบียนแก้เป็นคู่สมรส ผู้เขียนอ่านว่าคู่เพศเดียวกันที่จดทะเบียนสมรสแล้ว เป็นคู่สมรสตามข้อพยานในพินัยกรรมด้วย เพราะตัวบทข้อนั้นใช้คำว่าคู่สมรสโดยไม่ได้แยกเพศ

ส่วนแฟนที่ยังไม่จดทะเบียน ถ้าลงชื่อเป็นพยานในฉบับที่ยกทรัพย์ให้ตัวเอง ก็รับทรัพย์ตามฉบับนั้นไม่ได้เช่นกัน เพราะตัวบทเขียนถึงพยานในพินัยกรรมโดยไม่ได้จำกัดว่าเป็นใคร แต่ข้อที่ขยายผลไปถึงคนอื่น ตัวบทใช้คำว่าคู่สมรสของพยาน ผู้เขียนไม่ตีความแทนว่าครอบคลุมแฟนของพยานที่ไม่ได้จดทะเบียนหรือไม่ ให้ถามผู้ให้คำปรึกษากฎหมาย

ภาพประกอบ: พยานพินัยกรรม คู่สมรสเกย์เป็นพยานให้กันได้ไหม (2/3)

อีกข้อที่ควรรู้ กฎหมายสมรสเท่าเทียมเขียนว่าประมวลกฎหมายที่แก้แล้วไม่ใช้บังคับแก่กรณีที่มีกฎหมายกำหนดเรื่องครอบครัวหรือมรดกไว้เป็นการเฉพาะ คนที่อยู่ใต้กฎหมายเฉพาะแบบนั้นควรถามผู้ให้คำปรึกษาก่อนว่าใช้กติกาข้อใด

ตัวบทห้ามใครลงชื่อเป็นพยาน

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ฉบับรวบรวมเดียวกันไล่บุคคลที่เป็นพยานในการทำพินัยกรรมไม่ได้ไว้สามกลุ่ม

ผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ คืออายุยังไม่ครบ 20 ปีบริบูรณ์และยังไม่ได้สมรสตามกฎหมาย
บุคคลวิกลจริต หรือบุคคลที่ศาลสั่งให้เป็นผู้เสมือนไร้ความสามารถ
บุคคลที่หูหนวก เป็นใบ้ หรือตาบอดทั้งสองข้าง

ผู้เขียนไม่พบคู่สมรสในรายชื่อนี้ จึงอ่านว่าข้อห้ามเรื่องคู่สมรสอยู่ที่การรับทรัพย์ ไม่ใช่การเป็นพยาน

เรื่องวิธีลงชื่อ ในพินัยกรรมแบบธรรมดา ซึ่งคู่มือของศูนย์ตอบปัญหางานทะเบียนและบัตร กรมการปกครอง เขียนว่าอำเภอไม่ต้องเกี่ยวข้อง ตัวบทเขียนว่าต้องทำเป็นหนังสือ ลงวัน เดือน ปีในขณะที่ทำ และผู้ทำพินัยกรรมต้องลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนพร้อมกัน ซึ่งพยานสองคนนั้นต้องลงลายมือชื่อรับรองไว้ในขณะนั้น คู่มือเดียวกันเขียนเพิ่มว่าพยานในแบบนี้ต้องลงลายมือชื่ออย่างเดียว จะพิมพ์ลายนิ้วมือ ใช้ตราประทับ หรือลงเครื่องหมายอื่นแทนไม่ได้

พยานรู้เนื้อหาพินัยกรรมไหม ถ้าไม่อยากให้คนรู้จักเห็น

ตัวบทเขียนว่าผู้ทำพินัยกรรมไม่จำเป็นต้องเปิดเผยข้อความในพินัยกรรมให้พยานทราบ เว้นแต่กฎหมายจะระบุไว้เป็นอย่างอื่น ส่วนคู่มือของกรมการปกครองแบ่งพินัยกรรมไว้ห้าแบบ และเขียนว่าอำเภอเกี่ยวข้องเพียงสามแบบ คือแบบเอกสารฝ่ายเมือง แบบเอกสารลับ และแบบด้วยวาจา ซึ่งแบบหลังคู่มือเขียนว่าใช้เมื่อมีพฤติการณ์พิเศษที่ทำแบบอื่นไม่ได้ ตารางข้างล่างเทียบสองแบบแรก

แบบที่อำเภอเกี่ยวข้อง (สองในสามแบบ)	สิ่งที่คู่มือของกรมการปกครองเขียนเรื่องพยาน
เอกสารฝ่ายเมือง	ผู้ทำพินัยกรรมแจ้งข้อความต่อนายอำเภอต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนพร้อมกัน นายอำเภอจดแล้วอ่านให้ผู้ทำพินัยกรรมและพยานฟัง
เอกสารลับ	ผู้ทำพินัยกรรมผนึกพินัยกรรมแล้วลงชื่อคาบรอยผนึก นำไปแสดงต่อนายอำเภอและพยานอย่างน้อยสองคน และให้ถ้อยคำว่าเป็นพินัยกรรมของตน

สำหรับคนที่ยังไม่เปิดตัวกับครอบครัวหรือคนรอบตัว ความต่างนี้มีผล ตัวบทยังเขียนว่าพินัยกรรมสองแบบนี้ อำเภอจะเปิดเผยแก่บุคคลอื่นไม่ได้ในระหว่างที่ผู้ทำพินัยกรรมยังมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่อยากให้คนรู้จักเป็นพยาน ดูคำถามข้อสุดท้ายข้างล่าง

คำถามที่พบบ่อย

แฟนที่ยังไม่จดทะเบียนเป็นพยาน แล้วรับทรัพย์ตามพินัยกรรมฉบับนั้นได้ไหม

ไม่ได้ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์เขียนว่าพยานในพินัยกรรมจะเป็นผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมนั้นไม่ได้ โดยไม่ได้จำกัดว่าพยานเป็นใคร ถ้าแฟนเป็นผู้รับทรัพย์ ผู้เขียนแนะนำให้คนอื่นเป็นพยาน

ภาพประกอบ: พยานพินัยกรรม คู่สมรสเกย์เป็นพยานให้กันได้ไหม (3/3)

ผู้รับทรัพย์ลงชื่อเป็นพยานไปแล้ว ผลเป็นอย่างไร

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์เขียนว่าพินัยกรรมหรือข้อกำหนดพินัยกรรมที่ทำขัดกับข้อพยานย่อมเป็นโมฆะ ผู้เขียนเห็นว่าควรถามผู้ให้คำปรึกษากฎหมายตอนที่ผู้ทำพินัยกรรมยังทำฉบับใหม่ได้ เพราะเมื่อผู้ทำพินัยกรรมเสียชีวิตแล้ว จะกลับไปทำใหม่ไม่ได้ ช่องทางขอคำปรึกษาโดยไม่เสียค่าใช้จ่ายอ่านได้ที่ ปรึกษากฎหมายฟรี คู่รักเกย์ขอทนายได้จากที่ไหน

พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับต้องมีพยานไหม

คู่มือบริการประชาชนของกรมการปกครองเขียนว่าแบบนี้จะมีพยานหรือไม่มีก็ได้ เพราะกฎหมายไม่ได้ห้ามไว้ ส่วนข้อห้ามพยานรับทรัพย์ ผู้เขียนไม่พบว่าตัวบทยกเว้นแบบนี้ไว้ ถ้ามีคนลงชื่อเป็นพยาน ผู้เขียนแนะนำว่าอย่าให้เป็นคนที่ได้รับทรัพย์หรือคู่สมรสของคนนั้น

พยานคนเดียวพอไหม

ไม่พอสำหรับแบบธรรมดา ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์เขียนว่าผู้ทำพินัยกรรมต้องลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนพร้อมกัน และเขียนว่าพินัยกรรมที่ทำขัดกับข้อแบบธรรมดาย่อมเป็นโมฆะ คู่มือบริการประชาชนของกรมการปกครองเขียนว่าแบบเอกสารฝ่ายเมืองกับแบบเอกสารลับก็ใช้พยานอย่างน้อยสองคน

ทำพินัยกรรมที่อำเภอ อำเภอหาพยานให้ได้ไหม

ผู้เขียนไม่พบขั้นตอนเรื่องนี้ในคู่มือบริการประชาชนของกรมการปกครอง แต่ในอัตราค่าธรรมเนียมของคู่มือมีค่าป่วยการของพยานและล่ามที่ทางอำเภอจัดหาให้ ผู้เขียนแนะนำให้โทรถามอำเภอที่จะไปก่อนว่าทำได้ในกรณีของคุณหรือไม่

สรุป

ผู้เขียนไม่พบคู่สมรสในรายชื่อบุคคลที่ตัวบทห้ามเป็นพยาน แต่พยานพินัยกรรมและคู่สมรสของพยานจะรับทรัพย์ตามพินัยกรรมฉบับนั้นไม่ได้ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ฉบับที่ผู้เขียนเปิดอ่าน และตัวบทเขียนว่าพินัยกรรมหรือข้อกำหนดที่ทำขัดกับข้อนี้ย่อมเป็นโมฆะ ผู้เขียนอ่านว่าคู่สมรสเพศเดียวกันที่จดทะเบียนแล้วอยู่ใต้ข้อนี้ด้วย ส่วนแฟนที่ยังไม่จดทะเบียน ถ้าลงชื่อเป็นพยานก็รับทรัพย์ตามฉบับนั้นไม่ได้เช่นกัน

ตัวบทเขียนว่าผู้ทำพินัยกรรมไม่จำเป็นต้องเปิดเผยข้อความให้พยานทราบ เว้นแต่กฎหมายระบุไว้เป็นอย่างอื่น คู่มือของกรมการปกครองเล่าว่าในแบบเอกสารฝ่ายเมือง นายอำเภออ่านข้อความให้พยานฟัง ส่วนแบบเอกสารลับผนึกพินัยกรรมไว้ก่อนแสดงต่อพยาน พินัยกรรมที่ทำไปแล้วโดยให้ผู้รับทรัพย์เป็นพยาน ให้ถามผู้ให้คำปรึกษากฎหมายตอนที่ยังทำฉบับใหม่ได้

เรื่องพินัยกรรมของคู่รัก LGBTQ+ ด้านอื่นอ่านต่อได้ที่ พินัยกรรมเกย์ คืออะไร? อัปเดตกฎหมายมรดก LGBTQ+ หลังสมรสเท่าเทียม (2569)