ตั้งผู้ปกครองให้ลูก เมื่อคู่สมรสเกย์ที่เป็นพ่อตามกฎหมายเสียชีวิต

ถ้าคู่สมรสเกย์ฝ่ายที่เป็นพ่อตามกฎหมายของลูกเสียชีวิต อีกฝ่ายไม่ได้อำนาจปกครองลูกโดยอัตโนมัติ เพราะทะเบียนสมรสทำให้เป็นคู่สมรส ไม่ได้ทำให้เป็นพ่อของเด็ก ทางที่กฎหมายไทยเปิดไว้คือยื่นคำร้องให้ศาลตั้งผู้ปกครองให้ลูก ซึ่งจะชัดเจนมากถ้าพ่อระบุชื่อคู่สมรสไว้ในพินัยกรรม และเด็กไม่มีพ่อหรือแม่ตามกฎหมายอีกคนที่ยังมีชีวิตอยู่

ถ้าอ่านแค่บรรทัดเดียว ให้จำว่า สมรสเท่าเทียมให้สถานะคู่สมรส แต่ไม่ได้ให้อำนาจปกครองลูกของอีกฝ่าย ถ้าอยากให้คู่ชีวิตได้ดูแลลูกต่อ ต้องวางแผนทางกฎหมายไว้ล่วงหน้า (ข้อมูลกฎหมายทั่วไป ณ กันยายน 2569 ไม่ใช่คำปรึกษาเฉพาะคดี)

สมรสเท่าเทียมทำให้คู่สมรสเกย์มีอำนาจปกครองลูกของอีกฝ่ายหรือไม่

ไม่ได้ทำให้มีโดยอัตโนมัติ พระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 24 กันยายน 2567 และมีผลเมื่อพ้น 120 วัน คือปลายเดือนมกราคม 2568 กฎหมายนี้เปลี่ยนคำว่าสามีภริยาเป็นคู่สมรสในหลายสิบมาตรา

แต่ในรายการมาตราที่ถูกแก้ ไม่มีมาตรา 1566 เรื่องอำนาจปกครองลูก และไม่มีมาตรา 1585 ถึง 1592 เรื่องการตั้งผู้ปกครอง ในหมวดความปกครองมีแก้เพียงมาตรา 1598/15 และ 1598/17 ซึ่งว่าด้วยคู่สมรสที่ศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถ

มาตรา 1566 วางหลักว่าลูกที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะอยู่ใต้อำนาจปกครองของบิดามารดา ถ้าฝ่ายหนึ่งตาย อำนาจปกครองอยู่กับอีกฝ่ายที่เป็นบิดาหรือมารดา ถ้อยคำนี้ไม่ได้รวมคู่สมรสของพ่อหรือแม่ไว้

แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: ต่อให้เลี้ยงลูกของคู่สมรสมาตั้งแต่เกิด คุณยังไม่ใช่ผู้ใช้อำนาจปกครอง จนกว่าจะรับเป็นบุตรบุญธรรมหรือศาลตั้งเป็นผู้ปกครอง

ลูกในครอบครัวเกย์มีใครเป็นพ่อแม่ตามกฎหมายบ้าง

คำตอบขึ้นกับว่าลูกเข้ามาในครอบครัวด้วยวิธีไหน

ถ้าฝ่ายหนึ่งรับบุตรบุญธรรมไว้ก่อน อีกฝ่ายขอรับเด็กคนเดียวกันได้เมื่อคู่สมรสยินยอม (มาตรา 1598/26) ดูขั้นตอนที่ คู่มือกฎหมายการรับบุตรบุญธรรมของคู่รักเกย์

ผู้ปกครองต่างจากผู้ใช้อำนาจปกครองอย่างไร

ผู้เยาว์คือคนอายุยังไม่ครบ 20 ปีบริบูรณ์และยังไม่ได้สมรส ตามปกติพ่อแม่ทำนิติกรรมและจัดการทรัพย์สินแทนในฐานะผู้ใช้อำนาจปกครอง

เมื่อพ่อแม่เสียชีวิต ถูกศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถ หรือถูกถอนอำนาจปกครอง ต้องมี "ผู้ปกครอง" ที่ศาลตั้งมาทำหน้าที่แทน เช่น ทำหนังสือเดินทางหรือธุรกรรมทรัพย์สินให้เด็ก

ความเป็นผู้ปกครองเริ่มตั้งแต่วันที่ทราบคำสั่งศาล (มาตรา 1591) และต้องทำบัญชีทรัพย์สินของเด็กให้เสร็จภายในสามเดือน (มาตรา 1592)

ใครยื่นขอให้ศาลตั้งผู้ปกครองได้ และคู่สมรสเกย์อยู่ตรงไหน

มาตรา 1586 ให้สิทธิยื่นคำร้องแก่สามกลุ่ม

• ญาติของผู้เยาว์
• อัยการ
• คนที่พ่อหรือแม่ซึ่งตายทีหลังระบุชื่อไว้ในพินัยกรรมให้เป็นผู้ปกครอง

ตัวบทไม่ได้เขียนถึงคู่สมรสของบิดามารดาไว้ตรง ๆ และมาตรานี้ไม่ได้นิยามว่าคู่สมรสของพ่อนับเป็นญาติของเด็กหรือไม่ จุดนี้จึงยังไม่ควรฝากความหวังไว้ ทางที่ชัดที่สุดคือมีชื่ออยู่ในพินัยกรรม

มาตรา 1587 กำหนดว่าผู้ปกครองต้องบรรลุนิติภาวะแล้ว และต้องไม่ใช่คนต่อไปนี้

1. คนที่ศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถ
2. บุคคลล้มละลาย
3. คนที่ไม่เหมาะสมจะดูแลเด็กหรือทรัพย์สินของเด็ก
4. คนที่มีหรือเคยมีคดีในศาลกับเด็ก บุพการี หรือพี่น้องของเด็ก
5. คนที่พ่อหรือแม่ซึ่งเสียชีวิตทำหนังสือระบุชื่อห้ามไว้

แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: ข้อ 5 ใช้กันญาติที่ไม่ยอมรับครอบครัวของคุณไม่ให้เข้ามาเป็นผู้ปกครองได้

ระบุชื่อผู้ปกครองไว้ในพินัยกรรมช่วยคู่สมรสได้แค่ไหน

ช่วยได้มาก มาตรา 1586 วรรคสองให้ศาลตั้งผู้ปกครองตามข้อกำหนดพินัยกรรม เว้นแต่พินัยกรรมไม่มีผลบังคับ หรือคนที่ถูกระบุชื่อเป็นบุคคลต้องห้ามตามมาตรา 1587

ข้อจำกัดคือ มาตรา 1585 ให้ตั้งผู้ปกครองได้เมื่อเด็กไม่มีบิดามารดา หรือบิดามารดาถูกถอนอำนาจปกครองแล้ว ถ้าแม่ของเด็กยังมีชีวิตและมีอำนาจปกครอง พินัยกรรมของพ่อจะไม่ทำให้คู่สมรสข้ามหน้าแม่ไปได้

มาตรา 1590 ให้มีผู้ปกครองครั้งละคนตามหลัก แต่ถ้าพินัยกรรมระบุหลายคน ศาลตั้งหลายคนได้ สิ่งที่ควรเตรียมมีดังนี้

1. ทำพินัยกรรมให้ถูกแบบ ดูเพิ่มได้ที่ พินัยกรรมของคู่รัก LGBTQ+ หลังสมรสเท่าเทียม
2. ระบุชื่อคู่สมรสเป็นผู้ปกครองของลูก พร้อมชื่อสำรอง
3. ถ้ามีญาติที่ไม่อยากให้ดูแลลูก ทำหนังสือระบุชื่อห้ามไว้
4. เก็บสูติบัตรลูก ใบสำคัญการสมรส และหลักฐานการรับบุตรบุญธรรมไว้ในที่ที่คู่สมรสหาเจอ
5. ถ้าต้องการสถานะที่มั่นคงกว่า ให้พิจารณารับบุตรบุญธรรมระหว่างที่ทั้งสองคนยังมีชีวิต

ยื่นคำร้องตั้งผู้ปกครองให้ลูกที่ศาลไหน ใช้เอกสารอะไร

คู่มือของสำนักงานอัยการระบุว่า ยื่นต่อศาลเยาวชนและครอบครัวในท้องที่ที่มูลคดีเกิดหรือที่ผู้ร้องมีภูมิลำเนา ค่าขึ้นศาล 200 บาท เอกสารเตรียมสำเนาอย่างละ 4 ชุด

• ของเด็ก: บัตรประชาชน สูติบัตร ทะเบียนบ้าน
• ของพ่อแม่เดิม: บัตรประชาชนหรือข้อมูลทะเบียนราษฎร ใบมรณบัตร ใบสำคัญการสมรสหรือการหย่า (ถ้ามี)
• ของผู้จะเป็นผู้ปกครอง: ทะเบียนบ้าน บัตรประชาชน ใบสำคัญการสมรส และหนังสือยินยอมจากคู่สมรสของตน

หนังสือยินยอมใช้เมื่อผู้ร้องมีคู่สมรสที่ยังมีชีวิต ถ้าคู่สมรสของผู้ร้องคือพ่อที่เสียชีวิต ให้ใช้ใบมรณบัตรที่อยู่ในรายการแล้ว ถ้าไม่มีทุนจ้างทนาย อัยการเป็นผู้มีสิทธิยื่นคำร้องตามมาตรา 1586 สอบถามได้ที่สำนักงานอัยการในจังหวัด

เรื่องไหนที่กฎหมายไทยยังไม่นิ่ง

• ลูกจากการอุ้มบุญ: Thai PBS Policy Watch รายงานว่าตาม พ.ร.บ.คุ้มครองเด็กที่เกิดโดยอาศัยเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ทางการแพทย์ พ.ศ. 2558 การอุ้มบุญยังทำได้เฉพาะคู่สมรสชายหญิง กรมสนับสนุนบริการสุขภาพเสนอร่างแก้เป็นคำว่าคู่สมรส และรับฟังความเห็นผ่าน law.go.th ระหว่าง 2 ถึง 31 กรกฎาคม 2569 ร่างนี้ยังไม่มีผลใช้บังคับ
• ขอบเขตของมาตรา 66 และ 67: มาตรา 66 บอกว่าประมวลกฎหมายที่แก้แล้วไม่ใช้กับเรื่องที่มีกฎหมายครอบครัวหรือมรดกเฉพาะ มาตรา 67 ยกเว้นกรณีที่กฎหมายกำหนดสิทธิของสามีและภริยาไว้ต่างกัน กฎหมายฉบับไหนเข้าข้อยกเว้นยังต้องรอการตีความเป็นเรื่อง ๆ
• การปฏิบัติของเจ้าหน้าที่: บทความ "1 ปี สมรสเท่าเทียม" ของ Thai PBS Policy Watch ระบุว่าหน่วยงานรัฐบางแห่งยังไม่มีแนวปฏิบัติชัดเจนเรื่องสวัสดิการคู่สมรส ทั้งที่ปี 2568 มีทะเบียนสมรสเท่าเทียม 25,814 ทะเบียน

แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: อย่ารอกฎหมายนิ่ง ใช้เครื่องมือที่ตัวบทรองรับชัดแล้ว คือพินัยกรรมและการรับบุตรบุญธรรม ถ้ายังไม่แน่ใจเรื่องสิทธิพื้นฐานของคู่สมรส อ่านสรุปได้ที่ สิทธิคู่สมรสหลังสมรสเท่าเทียม

คำถามที่พบบ่อย

จดทะเบียนสมรสแล้ว ผมเป็นผู้ปกครองลูกของสามีโดยอัตโนมัติไหม

ไม่ใช่ อำนาจปกครองตามมาตรา 1566 อยู่กับบิดามารดาของเด็ก คุณจะมีสถานะต่อลูกเมื่อรับเป็นบุตรบุญธรรม หรือศาลตั้งเป็นผู้ปกครอง

ถ้าแม่ของเด็กยังมีชีวิต พินัยกรรมที่ตั้งคู่สมรสเกย์เป็นผู้ปกครองใช้ได้ไหม

โดยหลักยังใช้ไม่ได้ เพราะมาตรา 1585 ให้ตั้งผู้ปกครองเมื่อเด็กไม่มีบิดามารดาหรือบิดามารดาถูกถอนอำนาจปกครอง ถ้าแม่ยังมีอำนาจปกครอง อำนาจนั้นอยู่กับแม่ตามมาตรา 1566

ตั้งผู้ปกครองสองคน เช่น คู่สมรสกับน้องสาวของพ่อ ได้ไหม

ได้ ถ้าพินัยกรรมระบุไว้หลายคน หรือมีเหตุผลสมควรตอนยื่นคำร้อง มาตรา 1590 ให้ศาลตั้งได้ตามจำนวนที่จำเป็น และจะให้ทำร่วมกันหรือแบ่งอำนาจก็ได้

สรุป

สมรสเท่าเทียมไม่ได้แก้มาตรา 1566 หรือ 1585 ถึง 1592 คู่สมรสที่ไม่ได้เป็นพ่อตามกฎหมายจึงไม่ได้อำนาจปกครองลูกเมื่ออีกฝ่ายเสียชีวิต ทางที่ชัดคือระบุชื่อผู้ปกครองในพินัยกรรม หรือรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรมไว้ก่อน

แหล่งอ้างอิง

• ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 141 ตอนที่ 58 ก (24 กันยายน 2567): พระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567
• ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ฉบับรวบรวมโดยสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา (ฉบับรวบรวมก่อนการแก้ไข (ฉบับที่ 24) มาตราที่อ้างในบทความนี้ไม่ถูกแก้)
• สำนักงานอัยการสูงสุด อัยการภาค 4: การยื่นคำร้องขอให้ศาลแต่งตั้งผู้ปกครองของผู้เยาว์
• Thai PBS Policy Watch: 1 ปี สมรสเท่าเทียม สิทธิสวัสดิการยังไม่เท่าเทียม
• Thai PBS Policy Watch: เปิดฟังความเห็นร่าง พ.ร.บ.อุ้มบุญฉบับใหม่